มรรค
- แนวทาง หรือกระบวนการที่สามารถ ทำให้บรรลุเป้าหมาย (แก้ไขปัญหา) เป็นอย่างไร

ก) เป็นความต้องการของชาวบ้าน หรือคนกลุ่มหนึ่ง โดยอาจมีกลุ่มชาวบ้านกลุ่มหนึ่งเป็นแกนในการทดลองทำงาน ซึ่งอาจไม่ใช่ปัญหาหลักของชุมชน

ข) เป็นปัญหาหรือปัญหาหลักที่มีคนนอกเข้ามาร่วมทำวิจัย อาจเป็นหัวหน้าโครงการวิจัย หรือทำหน้าที่บางอย่างในโครงการวิจัย

ค) เป็นปัญหาของเครือข่ายที่ยกระดับเหนือชุมชนใดชุมชนหนึ่งซึ่งส่งผลกระทบต่อชาวบ้าน โดยมีสมาชิกและแกนนำเครือข่ายร่วมทีมวิจัย และมีชุมชนเป้าหมายเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จของการวิจัย

ง) เป็นปัญหาของสังคม หรือทางออกของสังคม ลักษณะเช่นนี้อาจดูห่างไกลจากความเป็นชุมชนท้องถิ่นขึ้นอยู่กับประเด็นวิจัยว่าเป็นเรื่องเกี่ยวกับอะไร แต่มีข้อแม้ว่าชาวบ้านต้องร่วมทำวิจัยด้วย และเป็นแนวทางที่สอดคล้องกับการพัฒนาที่ยั่งยืน โดยมีขอบเขตพื้นที่ทำงาน/กลุ่มเป้าหมายที่ชัดเจน

ก) การวิจัยเพื่อท้องถิ่นต้องมาจากปัญหาของชาวบ้าน ชาวบ้านต้องการแก้ปัญหาหรือ ชาวบ้านอยากทำ นั่นคือการวิจัยเป็นเครื่องมือในการแก้ปัญหาของชาวบ้าน การวิจัยเพื่อท้องถิ่นเป็นการสร้างความรู้เพื่อไปแก้ปัญหาและเป็นการสร้างความรู้จากภูมิปัญญาท้องถิ่น

ข) ต้องมีกิจกรรมการแก้ปัญหาร่วมกันของชาวบ้านด้วย หรือมีการทดลองแก้ปัญหาร่วมกันของชาวบ้านด้วยกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น

ค) การมีส่วนร่วมของชาวบ้าน “การวิจัยเพื่อท้องถิ่นเป็นงานวิจัยของชาวบ้าน โดยชาวบ้าน เพื่อชาวบ้าน” การมีส่วนร่วมของชาวบ้านต้องเริ่มตั้งแต่การวิเคราะห์ปัญหา การสร้างความรู้ การนำความรู้ไปแก้ปัญหา การถอดความรู้ และการประเมินผลการทำงาน การตีความ การจัดระบบข้อมูลและการสรุปความรู้ รวมถึงการพัฒนาสื่อและการสื่อสารความรู้ให้สาธารณะชนรับทราบและผลักดันนโยบาย กล่าวโดยสรุปก็คือ ชาวบ้านเป็นผู้สร้างและเป็นผู้ใช้ความรู้หรือชาวบ้านเป็นทีมวิจัยนั่นเอง

ง) การวิจัยเพื่อท้องถิ่นเน้นกระบวนการ หมายถึง กระบวนการที่เน้นการเรียนรู้ชาวบ้านหรืออาจมีคนภายนอกเข้าไปร่วมดำเนินการวิจัย ในฐานะที่เป็นทีมวิจัยร่วม หรือเป็นพี่เลี้ยง หรือเป็นที่ปรึกษา โดยทำหน้าที่กระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้ของชาวบ้านตลอดโครงการวิจัย ซึ่งบทบาทคนนอกจึงเป็นเพียง “นักจัดกระบวนการ” ชวนคิดชวนมอง ตั้งคำถามและเชื่อมโยงคำตอบผ่านการตรวจเช็คข้อมูลความถูกต้องของชาวบ้าน

ก) การพัฒนาตามแนวทางแห่งรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน พ.ศ. 2540 และแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับปัจจุบันและอนาคต ซึ่งต้องศึกษาให้ละเอียดและเห็นแนวทางที่ชัดเจน

ข) หลักว่าด้วยสิทธิชุมชนและคนด้อยโอกาส เช่น การกระจายอำนาจสู่ประชาชนและการลดทอนอำนาจจากศูนย์กลางการพัฒนา

ค) หลักความเสมอภาค ความเป็นธรรมและความเท่าเทียมกันของคนในสังคม

ง) แนวคิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน เช่น การอนุรักษ์ การฟื้นฟู การสืบทอด ฯลฯ

จ) การมีส่วนร่วมของประชาชนในการพัฒนา หรือคนและชุมชนเป็นศูนย์กลางการพัฒนา

ฉ) แนวคิดการพัฒนาเชิงระบบและการพัฒนาแบบองค์รวม เป็นต้น

ก) การพัฒนาโครงการวิจัยให้มีความชัดเจนมากขึ้น ในแง่องค์ประกอบของโครงการและเอกสารโครงร่างงานวิจัยภายใต้แนวคิดการวิจัยเพื่อท้องถิ่น และหลักการสนับสนุนของ สกว.ภาค ในกรณีที่เห็นว่าโครงการวิจัยมีประเด็นวิจัยชัดเจนระดับหนึ่ง และเป็นปัญหา/ความต้องการของชุมชน และชุมชนมีส่วนร่วมจริง เพียงแต่ให้ทีมวิจัยกลับไปพัฒนาปรับปรุงบางประเด็นตามข้อคิดเห็นร่วม เช่น การวางแผนงานและ งบประมาณใหม่

ข) การปรับประเด็นวิจัยใหม่ให้เหมาะสม สอดคล้องกับศักยภาพ และสภาพความเป็นจริงในชุมชน ในกรณีที่เห็นว่าโครงการวิจัยไม่สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงในชุมชน หรือความเป็นไปได้ในการทำโครงการ ทีมวิจัยและชุมชนจะต้องกลับไปร่วมกันวิเคราะห์ปัญหา และตั้งประเด็นการศึกษาใหม่อีกครั้ง

ค) การเสนอแนวทางใหม่ที่เหมาะสมกว่าในการแก้ไขปัญหาชุมชน คือ สามารถแก้ไขปัญหา หรือดำเนินการอื่น ๆ ได้โดยไม่ต้องทำวิจัย และมีหน่วยงานอื่นพร้อมที่จะให้การสนับสนุนอยู่แล้ว หรือชุมชนสามารถระดมทุนสนับสนุนกันเองได้